Abby Weed Grey’in Yolculuğu

Vasıf Kortun, Denizaşırı: Özer Kabaş ve Zamanları sergisi kapsamında yayımlanan bu yazıda, sanat hamisi Abby Weed Grey’in Batı ötesi coğrafyalardan modern sanat eserlerini bir araya getiren koleksiyonunu ve New York University bünyesindeki Grey Art Museum’un kuruluş sürecini ele aldı. İran, Türkiye, Hindistan gibi ülkelerden sanatçıların 1960’lar ile 1970’lerdeki üretimlerinden oluşan ve erken dönem “küresel modernizm” girişimlerinden biri olarak kabul edilen koleksiyonu, dönemin Soğuk Savaş politikalarıyla da ilişkili olarak değerlendirdi.

New York University’ye (NYU) bağlı sanat müzesi Grey Art Gallery,¹ 2019 sonbaharında koleksiyonundaki daha önce gösterilmemiş eserleri derleyen önemli bir sergi gerçekleştirdi. Modernisms: Iranian, Turkish, and Indian Highlights from NYU’s Abby Weed Grey Collection [Modernizmler: Abby Weed Grey Koleksiyonu’ndan İran, Türkiye ve Hindistan’a Ait Önemli Eserler]² adlı sergi, söz konusu ülkelerden sanatçıların 1960’lardan 1970’lerin başına uzanan döneme ait resim, baskı, desen ve heykellerini bir araya getiren kapsamlı bir projeydi. Basın bülteninde, serginin önemi şu sözlerle vurgulanıyordu: “Sanatçıların kendi özgün miraslarından ilham alırken aynı zamanda küresel çaptaki tartışmalara katılarak ürettikleri işlere dair yeni bir bakış açısı getirmek.” 

Kuzey Amerika ve Batı Avrupa ötesindeki coğrafyaların modern sanat tarihi kitaplarına dâhil edilmediği ve Batı dışında günün sanatına ilginin oldukça sınırlı olduğu 1960’lar ve 1970’lerde Abby Weed Grey, İran, Türkiye ve Hindistan’dan 700 eserlik kapsamlı bir koleksiyon inşa etti.³ 1960’tan itibaren 13 yıl boyunca dünyanın farklı coğrafyalarına yaptığı seyahatlerle, “sanatla bir dünya” olarak tanımladığı bir yaklaşım geliştirdi. 

Abby Weed Grey Kimdir?

Sanat hamisi ve Grey Art Gallery’nin kurucusu Abby Weed Grey, 1902 yılında Minnesota’nın St. Paul kentinde doğdu ve burada büyüdü. 1924’te New York’taki Vassar College’dan mezun olduktan sonra, üniversiteden bir arkadaşıyla birlikte Avrupa’ya seyahat ederek birkaç yılını Riga ve Paris’te geçirdi. 1926’da Paris’ten döndüğünde Kansas City’deki özel bir kız okulunda öğretmenlik yaptı. 1928’de Benjamin (Ben) Grey ile nişanlandı; çift bir yıl sonra evlendi. 1956’da Ben Grey vefat etti. Abby Grey, 1960’ta 13 kadından oluşan bir grupla Japonya, Hong Kong, Tayland, Kamboçya, Hindistan, Keşmir, Nepal, Pakistan, İran ve İsrail’i kapsayan ilk dünya turuna çıktı. Bu seyahati sırasında yerel sanatçılarla tanıştı, atölye ve galeri ziyaretleri yaptı, ABD’de sergilemek üzere modern sanat eserleri topladı.

1961’de Grey, Batı ötesi coğrafyalardan sanat eserlerini bir araya getirmek ve uluslararası bir koleksiyon oluşturarak kültürlerarası etkileşimi teşvik etmek amacıyla Ben and Abby Grey Foundation’ı kurdu. Aynı yıl, sanatçılara farklı ülkelerdeki meslektaşlarının eserlerini tanıma olanağı sunmak amacıyla Minnesota Art Portfolio (MAP) projesini hayata geçirdi. Minnesota’daki St. Paul Art Center’ın direktörü Malcolm Lein ile birlikte İspanya, Yunanistan, İtalya, Türkiye ve İran’a götürmek üzere Minnesotalı sanatçıların eserlerinden oluşan bir seçki hazırladı. Bu seçki, United States Information Service’in [Amerikan Haberler Merkezi] (USIS) “Halklar Arası Programı” (People-to-People Program) kapsamında iki yıl boyunca Güneydoğu Akdeniz bölgesindeki çeşitli kentlerde sergilendi.

Grey 1961 yılında İranlı sanatçı ve heykeltıraş Parviz Tanavoli ile tanıştı. Ertesi yıl Grey Foundation, Tanavoli’ye Minneapolis School of Art’ta misafir sanatçı olarak kalmasını sağlayan altı aylık bir burs sağladı. Tanavoli, bu sürenin ardından iki yıl boyunca okulun heykel bölümünde öğretim görevlisi olarak yer aldı. Haziran 1964’te ise Grey Foundation’ın Tahran Üniversitesi’ne bir bronz dökümhanesi bağışlamasının ardından İran’a döndü.

1960’lar ve 1970’lerin başında Grey, uluslararası sanat dolaşımını teşvik eden çok sayıda proje başlattı. Bunlar arasında ABD’nin çeşitli kentlerinde sergilenen 14 Contemporary Iranian Artists [On Dört İranlı Güncel Sanatçı] (1962–1965) ile İran’ın Tahran kentine de giden Turkish Art Today [Günümüz Türk Sanatı] (1966–1970) yer alıyordu. Amerikalı sanatçıların eserlerinden oluşan ve üç ayrı sergi olarak kurgulanan Communication Through Art [Sanat Yoluyla İletişim], 1964 yılında İstanbul, Tahran ve Lahor’da eş zamanlı olarak açıldı ve beş yıl boyunca Doğu Akdeniz, Asya ve Doğu Afrika’da çeşitli şehirlerde sunuldu. USIS’in kültürel diplomasi hedefleriyle uyumlu bu programa Amerikan sanat ortamını temsil eden kitap ve kataloglar da eşlik etti. Grey ayrıca, ilki 1968 yılında düzenlenen Hindistan Trienali’nin ABD bölümüne sponsor oldu; etkinliğin ikinci edisyonunu ise New York’taki Museum of Modern Art (MoMA) ile birlikte destekledi. 1972’de, Grey’in koleksiyonundan 1.001 eserin yer aldığı One World Through Art: A Selection of 1001 Works of Art from the Ben and Abby Grey Foundation [Sanat Yoluyla Tek Dünya] sergisi Minnesota Eyalet Fuarı’nda açıldı.

Koleksiyonun büyümesi, eserlerin kamuyla buluşturulabileceği bir kurum arayışını beraberinde getirdi. University of Minnesota hem mevcut galeri alanının elverişsizliği hem de koleksiyonun okul idaresi tarafından yönetilecek olması nedeniyle seçenek dışı kaldı. Grey, mezunu olduğu Vassar College’ı da değerlendirdi, ancak sonunda istediği esnekliği sağlayan New York University’yi tercih etti. Burası koleksiyonu için ideal bir yerdi. Sanatı teşvik etmek amacıyla kurulan Ben and Abby Grey Foundation, NYU’ya bir milyon dolarlık bir bağışta bulundu ve 1975 yılının ilkbaharında Grey Art Gallery and Study Center tamamlanarak kullanıma açıldı. Dört yıl sonra Grey, NYU’da bir sanat tarihi merkezi kurulması amacıyla üniversiteye yeniden bağışta bulundu. Bu bağış, NYU’nun lisans düzeyindeki sanat tarihi dersliklerinin, amfilerin ve öğretim üyesi ofislerinin yenilenmesi için kaynak sağladı.

1979 yılına gelindiğinde Abby Grey, Asya’ya dokuz kez seyahat etmiş; Mısır, Yunanistan, İran, Hindistan, Japonya, Türkiye ve Pakistan’ın yanı sıra memleketi olan Minnesota’nın St. Paul kentinde yaşayan sanatçılardan yüzlerce sanat eseri toplamıştı. 2 Haziran 1983’te St. Paul’da, 80 yaşında vefat etti.⁴

Abby Weed Grey, Soğuk Savaş ve Sanat

Grey’in girişimleri, ABD’nin Soğuk Savaş sırasında geliştirdiği kültür diplomasisi ve USIS’in⁵ uluslararası kültürel dolaşımı destekleyen rolüyle örtüşür. Nitekim Grey’in, topladığı eserlerin bir bölümünü diplomatik kargo aracılığıyla ABD’ye yolladığı görülmektedir. Bu faaliyetler her ne kadar Grey’in kişisel idealizminden ve kültürlerarası diyaloğun birleştirici gücüne olan inancından doğmuş olsa da, siyasetten ari bir boşlukta değildir. ABD’nin Sovyet etkisine karşı koymak ve ittifaklar kurmak amacıyla “yumuşak gücü” aktif olarak kullandığı Soğuk Savaş döneminde, Grey’in faaliyetlerinin jeopolitik bir değeri vardır. Grey’in odağındaki İran, Türkiye ve Hindistan, ABD hükümeti tarafından ideolojik mücadelenin ön saflarında yer alan ve “komünizme teslim olma” riski taşıyan ülkeler olarak görülmektedir. Bu dönemde Türkiye ve İran, CENTO ittifakının kurucu üyeleri arasındadır.⁶ Ayrıca Grey’in koleksiyonu, ABD’nin desteklediği soyut sanat eğilimleriyle de örtüşmektedir. Bu nedenle Grey, resmî bir devlet görevlisi olmasa da bağımsız bir “kültür elçisi” olarak son derece etkin bir figür hâline gelir. 

Abby Grey, anılarında özellikle konsolosluk görevlileriyle yaptığı kurum ve sanatçı ziyaretlerinde kuşkuyla karşılandığını aktarır. Sanatçıların Grey’in niyetini sorguladıklarını ve seçilecek eserlerin sansüre uğrama ihtimalinden endişe duyduklarını belirtir. Konunun detaylarını ve siyasi arka planını ayrıntılı olarak tartışmasa da, sanatçıların ikna olmalarının zaman aldığını anlatır.⁷

Grey, Türkiye ve Hindistan’ı dörder kez ziyaret eder. İran’da şiir, hat sanatı ve Şii ikonografisine göndermelerde bulunan sanatçılara yönelir. Türkiye’yi ziyaret ettiğinde, Batıcıl üslupları sorgulayan ama modernite paradigmaları içinde yönünü bulmaya çalışan sanatçılarla karşılaşır. Hindistan’da bağımsızlık sonrası dallanıp budaklanan sanat ortamını araştırır. Bu ziyaretlerin sonucunda İran ve Türkiye sanatının ABD’deki ilk sergilerini düzenler.⁸

Ağırlıklı olarak kâğıt üzerine çalışmalar ve baskılardan oluşan, taşınması ve dolaşıma sokulması kolay, görece mütevazı ölçekteki eserlerin bilinçli seçimiyle oluşturulan Abby Weed Grey Koleksiyonu, Türkiye sanatının ülke dışındaki en kapsamlı seçkisidir.

Koleksiyonun New York University’ye devri de ilginç bir bağlamda gerçekleşir. Grey, NYU’da İslam Sanatı profesörü ve kültür tarihçisi Peter J. Chelkowski’nin 1970 yılında CBS televizyon kanalında üniversite düzeyinde uzaktan eğitim programı “Sunrise Semester”da haftada üç gün, sabah 06.00’da İran tarihi üzerine verdiği dersleri düzenli olarak takip eder. Chelkowski’ye yazdığı bir mektubun ardından başlayan müzakereler sonucunda 1975 yılında koleksiyonu üniversiteye devreder. Grey, o dönemde koleksiyonunu Metropolitan Museum of Art’a veya Guggenheim’a bağışlamaya çalışsa, kendisine gülüp geçileceğini ifade eder.

Zamanında, ancak bir üniversite sanat galerisinde kendine yer bulabilen ve merkez müzelerin başat anlatılarıyla uyumlanmayan bu koleksiyon, Güneybatı Asya ve Doğu Akdeniz coğrafyasının çok değerli bir derlemesine dönüşür.