Arşivden çıktı:
Türkiye’de Sanayi Mimarlığı

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren kurulan fabrikalar, hem işlevsel birer üretim mekânı hem de modernizmin somutlaştığı simgesel yapılar olarak öne çıkar. 1930’larda devlet eliyle kurulan büyük sanayi tesisleriyle başlayan süreç, 1950’lerden itibaren özel sermayenin sanayi yatırımlarındaki rolünün artmasıyla yeni bir evreye girer. Fabrikalar devletin yanı sıra özel sermayenin de temsil araçlarından biri hâline gelir ve sermaye sahipleri mimarlarla daha sık çalışmaya başlar.

Planlı sanayileşme, 1932–1933 yıllarında hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile başlar. Sümerbank çatısı altında kurulan büyük dokuma komplekslerinden Kayseri Bez (1935), Nazilli Basma (1937), Ereğli Bez (1937) ve Bursa Merinos (1938) fabrikaları dönemin en görünür yatırımlarıdır. Tesislerin tasarım ve inşa süreçlerinde farklı aktörler rol alır: Ivan Sergeyeviç Nikolayev, Kayseri ve Nazilli fabrikalarının projelerini hazırlarken, Abdurrahman Naci Demirağ ile Nuri Demirağ yapım süreçlerinde yer alır. Bu yerleşkeler, üretim mekânlarının yanı sıra işçi konutları, hastane, okul, kulüp ve sosyal tesisleriyle küçük kentler gibi örgütlenir.

Aynı dönemde yeni başkent Ankara’da Sümerbank Genel Müdürlük Binası’nı Martin Elsaesser tasarlar; Eskişehir Şeker Fabrikası’nın üretim ve yerleşke binaları için ise Fritz August Breuhaus de Groot görevlendirilir. Türkiye dışından mimarların devlet eliyle yürütülen sanayileşme sürecinde üstlendikleri rol tekstil yapılarıyla sınırlı değildir. 1930’da inşasına başlanan Mecidiyeköy Likör ve Kanyak Fabrikası’nı dönemin tanınmış mimarlarından Robert Mallet-Stevens tasarlar. Mimarın Fransa dışında gerçekleştirdiği tek sanayi yapısı olan fabrika 2012’de yıkılır; 2018’de özgün hâline sadık kalınarak yeniden inşa edilir.

1950’lerden itibaren özel sektörün sanayideki payının artmasıyla, fabrikalar serbest mimarların da gündemine girer. Doğan Tekeli ve Sami Sisa’nın 1954’te kurdukları ortaklık da İstanbul’un Rami semtindeki Avustralya Yün İplik Fabrikası projesiyle başlar. Bu ilk deneyim, ofisin sonraki yıllarda üretim mekânlarının tasarımında uzmanlaşmasının temelini oluşturur. Tekeli ve Sisa, yirmi yıl boyunca farklı sektörler için pek çok fabrika tasarlar: İzmit’teki Kazlı Deri, Bursa’daki Oyak-Renault Otomobil, Lassa Lastik, Eczacıbaşı İlaç ve Unilever Ev ve Beşerî Temizlik Ürünleri fabrikaları bunlar arasında öne çıkar.

1960’lardan başlayarak sanayi yapıları üzerine çalışan bir diğer isim Aydın Boysan olur. Arçelik Çayırova Fabrikası ile Eczacıbaşı Levent Fabrikası, mimarın kariyerinde önemli bir yer tutar. Fazıl Saffet Aysu ise hem kamu kurumları hem de özel şirketler için yaptığı çalışmalarla dikkat çeker. TEKEL’in inşaat bürosunda şef olarak görev yaptığı yıllarda çeşitli tütün fabrikaları ile Tekirdağ Şarap Fabrikası’nın projelerinde yer alırken, özel sektör için Philips’in Ayazpaşa’daki merkez binası ile Levent’teki fabrikasını tasarlar.

1970’lerden itibaren birçok mimarlık ofisi sanayi yapıları üzerine uzmanlaşır. Cengiz Bektaş, özellikle Denizli’deki fabrika projelerinde insan ölçeğini ve yerel dokuyu gözeten üslubuyla öne çıkar. Şevki Pekin, beton, çelik ve prefabrik modülleri sade ve rasyonel bir yaklaşımla bütünleştirir. Vasil Vingas ise İstanbul genelinde birçok fabrikanın onarım ve tadilat projelerini üstlenir.

Salt’tan Orkun Dayıoğlu tarafından hazırlanan Arşivden çıktı: Türkiye’de Sanayi Mimarlığı başlıklı sunum, İşi Olmayan Giremez sergisine paralel olarak Salt Galata’nın 3. katında görülebilir. Salt Araştırma’daki muhtelif arşivlerden derlenen sunum, 20. yüzyıl Türkiye’sinin etkin mimarları tarafından tasarlanmış fabrikalara odaklanıyor. 1990’larda hız kazanan özelleştirme süreçleriyle birlikte çoğu kapatılan ya da yeniden işlevlendirilen bu yapılar, dönemin toplumsal dinamikleri ve çalışma kültürü kadar Türkiye’nin mimarlık ve mühendislik tarihine dair ipuçları sunuyor.

Salt Araştırma Mimarlık Arşivi’ndeki koleksiyonların yanı sıra Kent, Toplum ve Ekonomi Arşivi’nde, söz konusu fabrikalara dair pek çok fotoğraf yer alıyor. İncelemek için tıklayın.